28.02.2026


Պատմական ակնարկ

1988 թ․ փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում է ընդունում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը Ադրբեջանի կազմից հանելու և Խորհրդային Հայաստանին միավորելու հարցով խնդրանքով դիմել Ադրբեջանական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին և միջնորդել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին՝ այդ հարցի դրական լուծման համար։ Այս որոշմանն Ադրբեջանում հաջորդեց հայկական ջարդերի ալիք։ Փետրվարի 26-ից սկսած Բաքվից մոտ 30 կմ հեռավորության վրա գտնվող արդյունաբերական Սումգայիթ քաղաքում սկիզբ առան հակահայկական ցույցեր։ Փետրվարի 27-ի երեկոյան սկսվեցին բռնի գործողությունները քաղաքի հայ բնակչության նկատմամբ: Ջարդարարների հատուկ խմբերը ներխուժում էին նախապես նշանառված հայկական բնակարանները՝ իրականացնելով հայերի սպանություններ, խոշտանգումներ, ողջակիզումներ և բռնաբարություններ, պատճառելով ֆիզիկական ծանր վնասվածքներ և հոգեկան առողջության խանգարումներ:

Փետրվարի 28-ի երեկոյան խորհրդային բանակային ստորաբաժանումները մտան Սումգայիթ` սկզբնապես չունենալով ջարդարարների հանդեպ զենք կիրառելու հրաման: Ադրբեջանական կողմից արձանագրվեցին հարձակումներ խորհրդային զինվորական ստորաբաժանումների վրա, որի հետևանքով վիրավորվեցին 140 խորհրդային զինծառայող: Միայն փետրվարի 29-ի երեկոյան բանակային ստորաբաժանումները դիմեցին վճռական գործողությունների, որոնց արդյունքում ջարդերը դադարեցին:

Ատելության խոսքն ու հայերի ապամարդկայնացումը Սումգայիթի ջարդերի օրերին

Ցեղասպանագիտական ուսումնասիրություններում ապամարդկայնացումը դիտվում է որպես զանգվածային սպանություններին կամ էթնիկ բռնություններին ուղղված նախապատրաստական գործընթաց։ Ապամարդկայնացումը տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ մարդկանց մի խումբ մյուս խմբին ընկալում, դիտարկում կամ վերաբերում է որպես «ոչ մարդ» կամ «ավելի քիչ մարդ»։ Նման փոխաբերությունը առավել հնարավոր է դարձնում բռնությունը։ Ապամարդկայնացումը հնարավորություն է տալիս առավելություն ունեցող խմբերի (advantaged groups) անդամներին «բարոյապես տարանջատվել» առավելություն չունեցող խմբերից (disadvantaged group), օտարել նրանց՝ նպաստելով միջխմբային ագրեսիվ գործողություններին:

«Genocide Watch»-ի կողմից առաջարկված հայտնի մոդելում ապամարդկայնացումը հանդիսանում է ցեղասպանության տասը փուլերից չորրորդը: Ըստ Գ․ Սթանթոնի ապամարդկայնացման փուլում մի խումբը մերժում է մյուս խմբի անդամների մարդկայնությունը և նրանց նույնացնում է կենդանիների, վնասատուների, միջատների, վիրուսների կամ հիվանդությունների հետ։ Ապամարդկայնացումը հատում է մարդասպանության դեմ սովորական հակակրանքը: Այն ոչ միայն բռնության «նախերգանքն է», այլ նաև խթանում է բռնի գործողություններն իրագործման ժամանակ և արդարացնում կամ ժխտում է բռնությունը այն իրագործելուց հետո։

Հայերի դեմ ատելության խոսքը լայնորեն տարածված էր Սումգայիթի ջարդերի շրջանում: Ականատես Ալեքսանդր Սարգսյանը խոսելով փետրվարի 28-ի հանրահավաքի մասին, վերհիշել է Սումգայիթի թատրոնի արտիստուհիներից մեկի խոսքերը․ «գլուխ կտրեցեˊք, գլուˊխ, արյուն թափեցեˊք։ Մեր պապենական թշնամիները հայերն են»: Նա նաև վկայել է, որ 1988 թ․ փետրվարի 24-ին Ադրբեջանի հեռուստատեսությամբ ցուցադրված հաղորդման ժամանակ ադրբեջանցի մտավորականները հայերին անվանել են կապիկներ և ագռավներ։ Հակահայ հանրահավաքներում հնչող հիմնական կարգախոսներն էին «Մա՛հ հայերին», «Վռնդեˊլ հայերին ադրբեջանական հողերից», «Հայե՛ր, հեռացեˊք», «Սպանեˊլ հայերին», «Այրեˊլ հայերին», «Հայերն այստեղ չեն ապրի, այստեղ հայերին տեղ չկա», «Ողջո՛ւյն Ադրբեջան» և «Ողջո՛ւյն ադրբեջանցի սումգայիթցիներ»։

Սումգայիթյան ջարդերը դարձան 1988-1990 թթ. Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում հայերի դեմ զանգվածային և լայնածավալ հանցագործությունների շղթայի առաջին դրվագը։ ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները համարժեք իրավական և քաղաքական գնահատականի չտվեցին Սումգայիթի ջարդերին` դրանք ներկայացնելով և որակելով որպես հասարակության «խուլիգանական տարրերի» կողմից իրագործված գործողություններ, զանգվածային անկարգություններ: Պաշտոնական նման խոսույթն արտացոլվեց նաև սումգայիթյան ջարդերի դատավարական գործընթացում, որի հետևանքով ջարդերի կազմակերպիչները չբացահայտվեցին և չպատժվեցին: Հայ-ադրբեջանական միջէթնիկ բռնության նկատմամբ նման դիրքորոշումը և անպատժելության մթնոլորտը խթանեցին Ադրբեջանում հակահայկական բռնությունների հետագա ծավալումը և շարունակականությունը։

Պաշտոնական նմանաբնույթ դիրքորոշումն արտացոլվեց նաև սումգայիթյան ջարդերի հետաքննական և դատավարական գործընթացում։ ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազության որոշմամբ Սումգայիթի վերաբերյալ դատավարական գործը բաժանվեց 80 մասի, իսկ դատավարություններն իրականացվեցին հիմնականում Ադրբեջանում։ Ձերբակալվեց 94 մարդ, դատապարտվեց մոտ 80-ը, որոնցից մեկը՝ մահապատժի։ Բոլոր դեպքերում, հանցագործությունների դրդապատճառները մեղադրական եզրակացություններում, դատավճիռներում համարվում էին «խուլիգանական մղումները»: Սումգայիթյան ջարդերի դատավարական գործընթացի կազմակերպումը, դրա «անաչառությունը» մի շարք անպատասխան հարցեր թողեցին, որոնցից մեկը նաև զոհերի և վիրավորների թվաքանակի խնդիրն է։ Պաշտոնականից զատ, զոհերի և վիրավորների թվաքանակի վերաբերյալ կան այլ տեղեկություններ և տվյալներ:

Գայանե Հովհաննիսյան
ՀՑԹԻ գիտաշխատող