13.04.2009
ՀՑԹԻ հրատարակել է ՀԱՅԿ ԴԵՄՈՅԱՆԻ հեղինակած «Հայկական սպորտը և մարմնակրթությունը Օսմանյան կայսրությունում» ալբոմ-մենագրությունը:
Մենագրությունն անդրադառնում է Օսմանյան կայսրության հայաբնակ բնակավայրերում առաջացած հայկական մարզական ակումբների գործունեությանը, հայկական օլիմպիական խաղերի կազմակերպմանը, Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում մեծ թափ առած մարմնակրթական շարժման պատմությանը, ինչպես նաև հայ կանանց մարմնամարզական ակումբների, մարզական մրցակցության և ազգայնականության, հայկական սկաուտական շարժման առաջացմանը և Մեծ Եղեռնին զոհ գնացած հայկական մարզիկներին:
Օսմանյան կայսրությունում հայկական սպորտի և մարմնակրթության զարգացման պատմությունը սկսվում է 19-րդ դարի վերջերից, երբ կազմակերպվեցին առաջին մարմնամարզական ակումբներն ու խմբակները: Սուլթանի տիրապետության ընթացքում սպորտով կամ մարմնամարզությամբ զբաղվելը խստիվ արգելված էր, իսկ այս արգելքը խախտողները ենթարկվում էին պատժի:
1908թ. երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո Պոլսում և Զմյուռնիայում ձևավորվեցին առաջին հայկական մարզական ակումբները և ֆուտբոլային թիմերը: Այս ընթացքում ի հայտ եկան նաև պրոֆեսիոնալ մարզական կրթություն ստացած մարզիկներ Շավարշ Քրիսյանը, Մկրտիչ Մկրյանը, Գրիգոր Հակոբյանը և այլոք, ովքեր նշանակալից դերակատարություն ունեցան արևմտահայության շրջանում տարբեր մարզաձևերի նկատմամբ հետաքրքրության առաջացման գործում:
Կայսրության սպորտային տարեգրության մեջ յուրահատուկ երևույթ էր Ստոկհոլմի հինգերորդ միջազգային օլիմպիական խաղերին երկու հայ մարզիկների` Վահրամ Փափազյանի և Մկրտիչ Մկրյանի մասնակցությունը, ովքեր դարձան օսմանյան Թուրքիան միջազգային օլիմպիական խաղերում ներկայացնող առաջին մարզիկները:
Օսմանյան կայսրության անդրանիկ սպորտային պարբերականի` «Մարմնամարզի», հրատարակումը (1911-1914թթ.) Շավարշ Քրիսյանի կողմից լրացուցիչ խթան հանդիսացավ կայսրության հայ բնակչության շրջանում սպորտի հանդեպ հետաքրքրության մեծացմանը: «Մարմնամարզը», երևան գալով որպես «ազգային ֆիզիկական կրթության օրգան», վերածվեց հայ բնակչության շրջանում մարզական ու մարմնակրթական կյանքի զարգացման կարևորագույն գործիքի, որի էջերում զետեղվում էին տարբեր սպորտային խաղերի, դրանց արդյունքների մասին տվյալներ, ինչպես նաև հայ և օտարազգի մարզիկների ու հայկական ֆուտբոլային թիմերի լուսանկարներ:
վ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին միայն Պոլսում գործում էին շուրջ 40 հայկական մարմնամարզական ակումբներ: Հայկական ֆուտբոլային թիմերը մասնակցում էին կայսրության մայրաքաղաքում գործող մի քանի լիգաներում ընդգրկված թիմային ու միջազգային մրցաշարերին: Առավել հայտնի էին ՙԲալթա Լիման՚, ՙԱրաքս՚, ՙՏորք՚ ֆուտբոլային թիմերը: Զմյուռնիայում առավել հայտնի էր ՙՀայ որսորդաց ակումբի՚ թիմը: Հայկական սպորտային ակումբներ ստեղծվեցին Զմյուռնիայում, Նիկո-մեդիայում, Կարինում, Մարզվանում, Սամսունում, Ադանայում, Վանում, Կեսարիայում, Դորտյոլում, Տրապիզոնում, Կոնիայում և այլուր:
1911-1914թթ. տասնյակ հայկական սպորտային և մարմնամարզական ակումբների ու խմբակներ մասնակցությամբ կազմակերպվեցին Հայկական օլիմպիական խաղեր, որոնցում սահմանվում էին ռեկորդներ, իսկ հաղթողները պարգևատրվեցին արծաթե մեդալներով: 1914թ. անցկացվեցին նաև առաջին «Կիլիկյան օլիմպիական խաղերը»:
Հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանության զոհ դարձան բազմաթիվ հայ մարզիկ-ներ, որոնց թվում նաև «Մարմնամարզի» խմբագիր Շավարշ Քրիսյանը, որից հետո պարբերականը դադարեց լույս տեսնել:
