Home Map E-mail
 
Eng |  Հայ |  Türk |  Рус |  Fr  

Հիմնական էջ
Նորություններ
Առաքելություն
Տնօրենի ուղերձը
Կապ մեզ հետ
Նախօրեին
Հայոց պատմություն
Լուսանկարներ
Մտավորականներ
Հայոց ցեղասպանություն
Ցեղասպանություն
Հայոց ցեղասպանության մասին
Ժամանակագրություն
Լուսանկարներ
100 պատմություններ
Քարտեզագրում
Մշակութային ցեղասպանություն
Հիշի՛ր
Վավերագրեր
Ամերիկյան
Անգլիական
Գերմանական
Ռուսական
Ֆրանսիական
Ավստրիական
Թուրքական

Հետազոտում
Մատենագիտություն
Վերապրողներ
Ականատեսներ
Միսիոներներ
Մամուլ
Մեջբերումներ
Դասախոսություններ
Ճանաչում
Պետություններ
Կազմակերպություններ
Տեղական
Արձագանք
Իրադարձություններ
Պատվիրակություններ
Էլ. թերթ
Հոդվածներ
Գիտաժողովներ
Օգտակար հղումներ
   Թանգարան
Թանգարանի մասին
Այցելություն
Մշտական ցուցադրություն
Ժամանակավոր
Օն լայն  
Շրջիկ ցուցադրություններ  
Հիշատակի բացիկներ  
   Ինստիտուտ
Գործունեությունը
Հրատարակություններ
ՀՑԹԻ հանդեսներ  
Գրադարան
ՀՑԹԻ հավաքածուները
   Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր
Պատմությունը
Հիշողության պուրակ
Հիշատակի օր
 

Armenian General Benevolent Union
All Armenian Fund
Armenian News Agency
armin
armin
armin
armin
armin




Պատմությունը

Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր


Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը նվիրված է 1,5 միլիոն հայերի հիշատակին, ովքեր զոհ գնացին թուրքական կառավարության իրագործած 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությանը: 1967 թ. ի վեր, երբ ավարտվեց Հուշահամալիրի շինարարությունը, այն դարձավ Երևանի ճարտարապետության անբաժան մասը` վերածվելով ուխտատեղիի: Գտնվելով բարձունքի վրա և առանձնանալով ընդհանուր բնապատկերից` Հուշահամալիրը միևնույն ժամանակ հիանալի ներդաշնակության մեջ է գտնվում շրջակայքի հետ, իսկ կառույցի պարզ ուրվագծերը փոխանցում են բնաջնջումից վերապրած ազգի ոգին:

Հուշահամալիրը զբաղեցնում է 4.500 քմ տարածք և բաղկացած է երեք հիմնական կառույցներից` Հուշապատ, Հավերժության տաճար, «Վերածնվող Հայաստան» հուշասյուն:

Մինչև համալիրի հիմնական մաս հասնելը, այցելուները անցնում են 100 մետր երկարությամբ ձգվող բազալտե Հուշապատի կողքով, որի վրա փորագրված են Օսմանյան կայսրության հայաշատ ավելի քան հինգ տասնյակ մեծ ու փոքր քաղաքների անունները, որտեղ կազմակերպվել են հայերի կոտորածներ և տեղահանություններ։ 1996 թ.-ից Հուշապատի վերջնամասում ամփոփվում են օտարազգի այն հասարակական, քաղաքական գործիչների, մտավորականների գերեզմաններից վերցված հողով լի սափորները, ովքեր իրենց բողոքի ձայնը բարձրացրեցին ընդդեմ թուրքերի կողմից իրագործված հայերի ցեղասպանության: Նրանց թվում են Ֆրիտյոֆ Նանսենը, Բենեդիկտոս XV-ը, Ջակոմո Գորինին, Անատոլ Ֆրանսը, Ջեյմս Բրայսը, Յոհաննես Լեփսիուսը, Ֆրանց Վերֆելը, Արմին Վեգները, Հենրի Մորգենթաուն, Հեդվիգ Բյուլը, Ֆայեզ ալ Ղուսեյնը, Կարեն Եփփեն, Յակոբ Կյունցլերը, Բոդիլ Բյորնը, Մարիա Յակոբսենը, Ալմա Յոհանսոնը, Կլարա Բարտոնը:

1988-1990 թթ. Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի հարևանությամբ տեղադրվեցին խաչքարեր` ի հիշատակ Ադրբեջանի Սումգայիթ, Կիրովաբադ (Գանձակ), Բաքու քաղաքներում ադրբեջանական կառավարության կազմակերպած կոտորածներին զոհ գնացած հայերի: 1990-1992 թթ. Հուշապատի դիմացի հատվածում ամփոփվեցին հայ-ադրբեջանական հակամարտության հետևանքով հինգ զոհվածների աճյունները։

1995 թ. Հայոց ցեղասպանության 80-րդ տարելիցին Ծիծեռնակաբերդում բացվեց Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը (ճարտարապետներ` Սաշուր Քալաշյան, Լյուդմիլա Մկրտչյան, քանդակագործ` Ֆերդինանդ Առաքելյան):


Հուշահամալիրի կառուցումը


Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո, հատկապես ստալինյան բռնապետության տարիներին, հայ-թուրքական հակամարտության մասին խոսելը հետապնդվում էր, Մեծ եղեռնի կամ Արևմտյան Հայաստանի մասին բարձրաձայն արտահայտված մտքերը, որպես կանոն, որակվում էին իբրև ազգայնականության դրսևորումներ ու պատժվում բանտարկությամբ, աքսորով կամ գնդակահարությամբ: Իրավիճակն սկսեց աստիճանաբար փոխվել 1950-ական թվականների երկրորդ կեսից՝ պայմանավորված խրուշչովյան «ձնհալի» քաղաքականության շնորհիվ Խորհրդային Միությունում ստեղծված որոշակի ազատականացման մթնոլորտով։ Աստիճանաբար սկսեցին ժողովրդին վերադարձվել ստալինյան բռնությունների զոհ հայ գրողների ստեղծագործությունները, հրատարակվել տասնամյակներ առաջ ազգայնական և թշնամի հռչակված հայ դասական գրողների, նաև արևմտահայ հեղինակների երկերը: Հայ գրողների վերահրատարակություններում և նոր ստեղծագործություններում սկիզբ է դրվում նոր թեմաների՝ կորսված հայրենիքի, նրա տեղահան եղած ու մասամբ միայն փրկված ժողովրդի կյանքի ու ճակատագրի, կորուսյալ հայրենիքի նկատմամբ սիրո, կարոտի, նվիրումի: Մասնավորապես, իբրև հայ ժողովրդի անպատմելի ողբերգության առավել հավաքական կերպար ու նկարագիր հանդես է գալիս Կոմիտասի կերպարը, որի շուրջ հյուսվում է 1959 թ. լույս տեսած Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը։ Նոր ժամանակներում ոչ մի գիրք, ոչ մի ստեղծագործություն Հայոց ցեղասպանության հիշողության արթնացման գործում այն նշանակությունը չի ունեցել, որչափ «Անլռելի զանգակատունը»:

Մեծ եղեռնի 50-ամյակի նշումը պայմանավորված էր ոչ միայն «ձնհալի» շնորհիվ հասարակության լայն շերտերի մեջ տեղ գտած փոփոխությունների, այլ նաև Հայաստանի ղեկավարների քաղաքական կամքի գործոնով։ 1960 թ. դեկտեմբերի վերջին Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղար է ընտրվում Յակով Զարոբյանը (1908-1980)։ Նա սեփական անձի և գերդաստանի ճակատագրով (1914 թ. ծննդավայր Արդվինից գաղթած և ոտքով Դոնի Ռոստով հասած, ապա մինչև 1949 թ. Հայաստանից դուրս ապրած) զգացել էր Մեծ եղեռնի արհավիրքները: Նրա առաջին քայլերից էր ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեի առջև Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակը հարգելու նպատակով միջոցառումների անցկացման անհրաժեշտության հարցի բարձրացման նախապատրաստությունը և համապատասխան նախագծերի կազմումը։ Արդեն 1962 թ. այդ պլանների (ու մասնավորապես Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին հուշարձան կառուցելու գաղափարի) մասին խոսվել է լիբանանահայ գրող և հասարակական գործիչ Անդրանիկ Ծառուկյանի հետ Յա. Զարոբյանի հանդիպման ժամանակ։ 1964 թ. փետրվարին ՀԿԿ Կենտկոմում խորհրդակցության ժամանակ Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակ-ման հարցի շուրջ համապատասխան խնդիր է դրվում հայ պատմաբանների առջև: Արդյունքում 1964 թ. հուլիսին Ծատուր Աղայանը, Հովհաննես Ինճիկյանը և Ջոն Կիրակոսյանը պատրաստում և Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմին են հանձնում 11 կետերից բաղկացած առաջարկություն՝ «Արևմտյան Հայաստանում հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի առթիվ միջոցառումներ անցկացնելու մասին» վերնագրով։ Այդ նամակը որոշ լրամշակումներով Յա. Զարոբյանը 1964 թ. դեկտեմբերին ուղարկում է Մոսկվա՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմ, որտեղ չորս առաջարկությունների թվում կար հետևյալ կետը. «Երևանում կանգնեցնել առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված հայ նահատակներին նվիրված կոթող: Կոթողը պետք է խորհրդանշի հայ ժողովրդի վերածնունդը»: ԽՄԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի հարցի քննարկման համար կազմված հանձնաժողովը 1965 թ. փետրվարի սկզբին դժկամորեն համաձայնում է թույլատրել նշել Եղեռնի 50-ամյակը։

Ստանալով Մոսկվայի համաձայնությունը, ՀԿԿ Կենտկոմի նախագահությունը 1965 թ. փետրվարի 15-ին հաստատում է Հայկական ԽՍՀ նախարարների խորհրդի որոշման նախագիծը՝ «Հայերի զանգվածային բնաջնջման զոհերի հիշատակի կոթող կառուցելու մասին», որը և նախարարների խորհուրդը ընդունում է մարտի 16-ին: Որոշմամբ հանձնարարվում էր ՀԽՍՀ Պետշինին՝ հայտարարել կոթողի լավագույն նախագծի բաց մրցանակաբաշխություն, ինչի մասին հայտարարությունը հրապարակվում է հանրապետական մամուլում 1965 թ. մարտի 25-ին։ Մրցանակաբաշխության պայմաններում կարևորվում էր հետևյալը. «կոթողը պետք է մարմնավորեր ստեղծագործ հայ ժողովրդի մաքառումներով լի կյանքը, վերապրելու, առաջադիմելու նրա անսպառ կենսունակությունը, նրա ներկան ու պայծառ ապագան՝ ի հավերժացումն իրենց կյանքը նվիրաբերած 1915 թ. Մեծ Եղեռնի միլիոնավոր նահատակների անմար հիշատակին»։

Մրցույթին մասնակցում են ինչպես տեղացի, այնպես էլ սփյուռքահայ ճարտարապետների հեղինակած 69 նախագծեր։ Մրցանակաբաշխության ժյուրին՝ Պետշինի նախագահ Գրիգոր Աղաբաբյանի ղեկավարությամբ՝ իր առաջին նիստը հրավիրում է մայիսի 10-ին։ Երկարատև քննարկումից հետո որոշվում է հետագա գնահատման համար թողնել 8 նախագիծ։ Ժյուրիի մի շարք նիստերից հետո, հունիսի 7-ին կայացվում է վերջնական որոշում հօգուտ «ՀԽՍՀ դրոշակ» ծածկագրով նախագծի, որի հեղինակներն էին ճարտարապետներ Արթուր Թարխանյանը և Սաշուր Քալաշյանը։ Այն ուներ «պարզ ու հասկանալի լուծում… խոնարհված խաչքարաձև քարերը խորհրդանշում են սուգը զոհվածների հիշատակին, իսկ վերասլաց կոթողը՝ վերածնունդ»։

Հուշահամալիրի շինարարությունն իրականացնում է «Երքիմշին» տրեստը՝ Արտավազդ Օրդուխանյանի գլխավորությամբ։ Շինարարության նախահաշվային ընդհանուր արժեքը կազմում է շուրջ 750 հազ. ռուբլի։ Հուշահամալիրի շինարարությունն ավարտվում է ռեկորդային կարճ ժամանակահատվածում՝ երկուսուկես տարում։ 1967 թ. նոյեմբերի 29-ին՝ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման 47-րդ տարելիցին, տասնյակ հազարավոր քաղաքացիների ներկայությամբ, հանդիսավոր պայմաններում, Ծիծեռնակաբերդում բացվում է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված հուշահամալիրը: ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Անտոն Քոչինյանի գլխավորությամբ (Յա. Զարոբյանը 1966 թ. փետրվարին ազատվել էր ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից և աշխատանքի էր նշանակվել Մոսկվայում) ներկա էր ՀԽՍՀ կուսակցական-պետական ողջ ղեկավարությունը: Միջոցառումը հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով հեռարձակվում է ողջ հանրապետությամբ:

1968 թ. սկսած՝ ամեն տարի ապրիլի 24-ին հարյուր հազարավոր մարդիկ այցելում են Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր, իրենց հարգանքի տուրքը մատուցելու անմեղ զոհերի հիշատակին։ Տարվա ընթացքում հուշահամալիր են այցելում տասնյակ հազարավոր հայ և օտարազգի մարդիկ, նաև պաշտոնական պատվիրակություններ աշխարհի տարբեր երկրներից։

1995 թ. ապրիլին հուշահամալիրը լրացվում է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի կառույցով։







 

 

 



ՀԵՏԵՎԵ՝Ք ՄԵԶ



ՆՎԻՐԱԲԵՐԻ՛Ր

DonateforAGMI
ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԱՌ ՊԱՀԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ հիմնադրամի կողմից իրականացվող հատուկ նախագծեր

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

DonateforAGMI

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԵՐԱՊՐԱԾՆԵՐԻ ՀՈՒՇԱԴԱՐԱՆ

ՀՈՒՇԱԴԱՐԱՆ
ՀՑԹԻ-Ի ԱՆՏԻՊ ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԾՈՒՆ

ՀՑԹԻ-Ի ԱՆՏԻՊ ՅՈՒՇԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԱՒԱՔԱԾՈՆ

ԱՌՑԱՆՑ ՑՈԻՑԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Temporary exhibition
Ինքնապաշտպանական մարտերը Կիլիկիայում Հայոց ցեղասպանության տարիներին

Նվիրվում Է Մարաշի, Հաճընի, Այնթապի ինքնապաշտպանությունների 100-ամյա տարելիցին

ԼԵՄԿԻՆԻ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ

Lemkin
ՀՑԹԻ ՄԵԿՆԱՐԿՈՒՄ Է
2020 Թ. ՌԱՖԱՅԵԼ ԼԵՄԿԻՆԻ
ԱՆՎԱՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿԸ

ՀՑԹԻ ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ

genedu
«Հայոց ցեղասպանության թեմայի ուսուցում»
կրթական ծրագիր դպրոցականների համար

ՀՑԹԻ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

genedu
ՀՑԹԻ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

ՓՈԽԱՆՑԻ´Ր ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԴ

100photo
Կիսվի՛ր ընտանիքիդ պատմությամբ, փոխանցի՛ր հիշողությունդ սերունդներին:
Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտն ապրիլի 24-ին ընդառաջ հանդես է գալիս «Փոխանցի՛ր հիշողությունդ» նախաձեռնությամբ:

«1915» հատուկ նախագիծ

1915
Հայոց ցեղասպանության մասին պատմող արծաթե 7 հուշամեդալները պատկերում են հայերի կոտորածները, աքսորի ու գաղթի ճամփաները, հայ մտավորականությունն ու թալանված տաճարները:

«ՀՑԹԻ» հիմնադրամ
ՀՀ, Երևան 0028
Ծիծեռնակաբերդի խճուղի, 8/8
Հեռ.: +374 10 390981
    2007-2020 © Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ     Էլ.հասցե: info@genocide-museum.am