Home Map E-mail
 
Eng |  Հայ |  Türk |  Рус |  Fr  

Հիմնական էջ
Նորություններ
Առաքելություն
Տնօրենի ուղերձը
Կապ մեզ հետ
Նախօրեին
Հայոց պատմություն
Լուսանկարներ
Մտավորականներ
Հայոց ցեղասպանություն
Ցեղասպանություն
Հայոց ցեղասպանության մասին
Ժամանակագրություն
Լուսանկարներ
100 պատմություններ
Քարտեզագրում
Մշակութային ցեղասպանություն
Հիշի՛ր
Վավերագրեր
Ամերիկյան
Անգլիական
Գերմանական
Ռուսական
Ֆրանսիական
Ավստրիական
Թուրքական

Հետազոտում
Մատենագիտություն
Վերապրողներ
Ականատեսներ
Միսիոներներ
Մամուլ
Մեջբերումներ
Դասախոսություններ
Ճանաչում
Պետություններ
Կազմակերպություններ
Տեղական
Արձագանք
Իրադարձություններ
Պատվիրակություններ
Էլ. թերթ
Հոդվածներ
Գիտաժողովներ
Օգտակար հղումներ
   Թանգարան
Թանգարանի մասին
Այցելություն
Մշտական ցուցադրություն
Ժամանակավոր
Օն լայն  
Շրջիկ ցուցադրություններ  
Հիշատակի բացիկներ  
   Ինստիտուտ
Գործունեությունը
Հրատարակություններ
ՀՑԹԻ հանդեսներ  
Գրադարան
ՀՑԹԻ հավաքածուները
   Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր
Պատմությունը
Հիշողության պուրակ
Հիշատակի օր
 

Armenian General Benevolent Union
All Armenian Fund
Armenian News Agency
armin
armin
armin
armin
armin




ՓՈԽԱՆՑԻ´Ր ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԴ

«ԼԻԱՀՈՒՅՍ ԵՄ, ՈՐ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆԸ ՀԱՍՆԵԼՈՒ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ ԱՅՍ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՈՇԱԿԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄ ԿԼԻՆԻ»,- ԱՆԱՀԻՏ ՄԿՐՅԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆՈՒՄ Է ՏԱՏԻԿԻ՝ ԱՐՄԵՆՈՒՀԻ ԴԱՎԹՅԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ:

Տեքստը սղագրել են Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածի ժառանգները՝ տատիկի բանավոր պատմածից:

29.04.2020

1915 թվական, հունվար ամիս… Թուրքերը լցվում են մեր Ձիթողցոց գյուղը, գյուղը դատարկում՝ հիվանդանոց սարքելու պատրվակով: Տատիկս ու իր մայրը տիֆով հիվանդ են լինում. բոլորին լցնում են արաբեքն ու տանում մեկ այլ՝ հայերով ու թուրքերով բնակեցված Դինարքոմ անունով գյուղը: Մենք լավացանք, բայց եղբորս կինը հիվանդացավ, և հիվանդությունը յոթ օր տևեց ու նա մահացավ ապրիլ ամսին: Մեզ նորից հետ են բերում մեր գյուղը, որն արդեն ավերված էր, ամեն ինչ՝ ջարդուփշուր արված: Հայրս, որն այն ժամանակ արդեն 70 տարեկան էր, մի փոքր նորոգեց, սարքեց: Ամբարում մի քիչ ալյուր էր մնացել, մաման այդ ալյուրը հանեց, շաղախեց, որ հաց եփենք: Մերս թոնիրը վառեց, խմորը գնդեց, որ հաց թխենք, մեկ էլ դուռը ծեծեցին, բաց արինք. ի՜նչ տեսնենք, թուրք չեթեները ՝ ձիավորներ, յափունջեքը վրեքը, քոլոզները գլխներին, լցվեցին ներս՝ բղավելով. «Շուտ արե՛ք, գնացե՛ք»: Թունդիրը վառած, խմորը գնդած թողել, դուրս ենք եկել: Հանեցին տնից, ողջ գյուղը դատարկեցին, քշեցին:

transferyourmemory

Արմենակ Տեր-Ստեփանյան և Արմենուհի Դավթյան
Վայրը՝ կա՛մ Բաղդադում,
կա՛մ Ուրյուպինսկ, Ռուսաստան
Գյուղից դուրս մարագներ կային, մենք էդ գիշեր մնացինք էդ մարագներում: Տունը ոնց կար, էդպես մնաց, տավարը գոմերի մեջ մնացին, իսկ մեզ դուրս հանեցին: Չեթեներն արդեն գյուղի մեջն էին, ողջ գիշեր ալան-թալան արեցին ժողովրդին: Մեր ազգականներից մեկը մտավ մարագը, հետևից հասել, խփել, գցել ու սպանել էին: Լույսը նոր բացվել էր, ժողովրդին «քշե-քշե» անելով, ինչքան գյուղ կար, մարդկանց հավաքել էին դաշտերում, որ քշեին: Գոռոց-ճվոց և լաց ու կոց, բոլորը խառնվել էին, կորցրել էին իրենց բարեկամներին:

Զատիկից 40 օր անց տեղահանության ենթարկվեցինք, այդ նույն օրը անձրևը հեղեղի նման գլխներիս էր թափվում, մի կերպ մեր ընտանիքով փախանք Էրզրում: Մենք փախանք քաղաք, իսկ մայրս, չորս քույրերս, նրանց երեխաները կորան (մինչև oրս կորած են): Անցավ 10-15 օր, նոր սկսեցին քաղաքի ժողովրդին տեղահանել:

Սկզբում տեղահանեցին հարուստներին, երեք օր տվեցին, որ պատրաստվեն: Հարուստները ինչ-որ կարողացան տարան սելերով: Դա առաջին քափն էր: Երկրորդ քափն առևտրականներն էին, երրորդը միջակները, մենք էլ ընկանք դրանց մեջ:

Դուրս եկանք քաղաքից, էդ գիշեր մնացինք Իլիջա գյուղում (քաղաքին մոտիկ գյուղ), մենք չգիտեինք որտեղ պիտի տանեին մեզ: Էդտեղ էլ հանքային ջուր կար: Գնացինք, մտանք, լողացանք, հետո թե ուր քշեցին, ուր տարան, մենք էլ չգիտենք ուր են տանում մեզ: Հասանք Պայբուրդ [Բայբուրթ] քաղաք, հետո հասանք Մամախաթուն: Սարերի վրայից չեթեները ժողովրդի վրա կրակում էին: Մեզ տանող թուրքերը կանգնեցրին մեզ, ասացին որ փող հավաքենք, տանք, որ մեզ չսպանեն: Ապա հասանք Երզնկա: Նորից մեզ կանգնեցրին. 20 տարեկանից մինչև 50 մարդկանց մի կողմի վրա հավաքեցին (800 հոգի մենակ մեր քամփից էր), տարան, Եփրատի ափին 10-10 հոգի կապեցին թևերը իրար, գցեցին Եփրատը: Էրզրումցիք, որ վեշերը բարձած տանում էին, էլ չկարողացան, որովհետև էլ ճանապարհ չկա, ստիպված թողեցին ճամփին: Մեկ էլ տեսնենք, քուրդ կանայք եկան, էդ իրերն ամբողջը թալանեցին, տարան. ինչ ասես, որ չկար: Դրանից հետո հասանք քար-քռերի՝ ճանապարհ չկար: Մեզնից առաջ քշել էին գյուղացիներին, մենք էլ նրանց ճանապարհով էինք գնում, և ի՛նչ տեսանք. չորս կողմը՝ դիակներ: Ժողովուրդը շատ-շատ էր: Չեմ հիշում՝ ո՛ր քաղաքի մոտն էր, բայց կեսին քշեցին Դեր-Զորի կողմը, մյուս կեսն էլ՝ Արաբստան:

Հա քշելով, կոտորելով, սպանելով, հա քշում էին, ով չէր կարող էլ առաջ շարժվել, խփում, սպանում էին: Նորից կանգնեցրին ժողովրդին: Չեթեների հետ երկու ուղտ կար, վրան ինչ էին տանում, չգիտեինք: Երկու մեծ խալի բերեցին, փռեցին էդ ամայի տեղը (մենք էլ չգիտեինք ինչու էին փռում): Մեկ-մեկ ամբողջ ժողովրդին ստուգեցին, վրաներն ինչ-որ կար՝ արծաթ, ոսկեղեն, քամար, այդ բոլորը լցրեցին այդ խալիների վրա: Այդ բոլորը, ինչ-որ հավաքեցին, թալանեցին, լցրին խուրջինները, բարձեցին դավեքի վրա, խալիներն էլ գցեցին վրաներն ու տարան:

transferyourmemory

Արմենուհին և Արմենակը իրենց տանը՝
Նորքում, 1983-1984 թթ․
Հետո սկսեցին աղջիկ փախցնել, հարս փախցնել; Տանում էին, մեկը մյուսին ծախում էին փողով: Տիգրանակերտն անցանք, Խարբերդն անցանք, հասանք Մերդին (Մարդին) (արդեն ևս մնացել է...)... Փախրմադան (թուրքի քաղաք) ախպորս երկու աղջիկներին՝ մեկը յոթ տարեկան, մեկը ինը տարեկան, թուրքերը տարան: Մենք շարունակեցինք ճամփան: Մնացինք ես, հայրս, եղբորս տղան՝ տասնմեկ տարեկան: Հասանք Մերդին (Մարդին): Քանի որ արաբները փախցնում էին, հայրս մազերս կտրեց, որ չփախցնեն, և ես տղայի շորեր հագա: Եղբորս տղային էլ արաբները տարան, քրոջս աղջկան, մեկ էլ հարսին մի քուրդ տարավ: Շարունակեցինք ճամփան, շատ գնացինք, քիչ գնացինք, հասանք Ճիզիրա. քուրդի քաղաք է: Նորից կանգնեցրին ճամփին: Մնացած տղամարդկանց նորից հավաքեցին մի կողմի վրա, ես նորից աղջկա շորեր հագա, որ ինձ էլ չտանեն: Ոչխարի պես նստացրին սարի դոշին՝ չորս կողմը չեթեները կանգնած, «Մեկ-երկու-երեք»՝ ասեցին ու կրակ բացեցին: Քուրդ կանայք էլ քարերով էին սպանում: Մեզ քշեցին՝ երեխաներին ու կանաց: Մեզ քշեցին մի անապատ տեղ, որ խփեն: Մի ծեր թուրք ձիավոր, ասաց՝ «Ինչու՞ եք խփում, արդեն մեռած են, թող գնան, ամեն մեկը մի սարի վրա մեռնեն»:

Հասանք Զախո՝ արաբական քաղաք: Մուսուլից մի հայ բժիշկ և երկու արաբ եկան դիմավորելու, որ էլ սպանություն չլինի: Մի երկու-երեք օր սարերով գնացինք, հասանք Մոսուլ (Մուսուլ) : Հազարից մեկն էր ողջ մնացել: Երկու օր հաց տվեցին, ոչխար մորթեցին, դրանից հետո էլ ասեցին՝ գնացե՛ք, ձեզ համար տուն վարձե՛ք, ապրե՛ք:

Անվար (Էնվեր) ու Խալիլ (Հալիլ) փաշաները հետևներիցս էին գալիս: Էդտեղ ծառայություն էինք անում: Անվար (Էնվեր) փաշան պիտի գար, Մոսուլով (Մուսուլով) անցներ, ասել էր, որ մի հատ հայ չտեսնեմ:

Արաբները մեզի ասացին, որ մեկ շաբաթ դուրս չգանք, որ նա չտեսնի:

Երգ.

Էրզրում դան, չգտըմ բաշըմ սալամաթ
Զյամաղա վարընջա կոպտի խեամաթ
Անվար փաշա օլմիշ էրմանի փաշի
Անաալր աղլիոր,
Չոջուխում դեի,
Ագյալնլար աղլիոր, ղոջամլա դեի,
Կզլար աղլիոր, նամուսում դեի:


[Թարգմանություն՝

Էրզրումից դուրս եկանք գլուխներս խաղաղ,
Քյամաղ հասանք՝ զուլումը սկսեց:
Ծնողները լաց էին լինում որդիների համար,
Հարսները լաց էին լինում իրենց ամուսինների համար,
Աղջիկները լաց էին լինում իրենց նամուսի համար:]



Եկավ, անցավ Անվարը, գնաց Բաղդադ, Խալիլ փաշան մնաց Մոսուլ, բայց էլ բան չասավ հայերուն:

Ազնիվը՝ քույրս, քրոջս տղան՝ Խորենը, Տիգրանուհին՝ աղջիկը, Վարդանուշը՝ աղջիկը, տալը՝ Աստղիկը, Երվանդը՝ տեգրը և ես ու իմ հորեղբոր տղան՝ Աթամը: Այսքանս ազատվել էինք:

transferyourmemory

Արմենուհու արած ձեռագործը,
որը նվիրել է թոռնուհուն՝ Անահիտին
Թեյի գդալները՝ բերված Ռուսաստանից,
որտեղ մի քանի տարի ապրել էին Իրաքից վերադառնալուց հետո
Քույրս լվացք էր անում՝ օրվա հացի փող հանում: Կամ գնում էր և թուրք զինվորների համար շորեր կարում, և դրա համար նրան տալիս էին մեկ սոմին՝ մեկ բոքոն:

Ինը ընտանիք աքսոր բերին Մոսուլ (Մուսուլ) , հինգը անգլիացի էին, չորսը՝ հայեր: Մտանք էդ հայերու մոտ, ծառայություն էինք անում: Մի կերպ ապրում էինք: Հետո իրենց օրը թամմավ [թուրք. լրացավ], և թուրքերը նորից հետ ուղարկեցին Բաղդադ: Էդ կինը ուզում էր ինձ իր հետ տանել Բաղդադ, բայց քույրս չթողեց: Հետո էդ կինը՝ Մելինեն, ինձ ուղարկեց մի ուրիշ կնոջ մոտ: Այդ կինը իտալացի էր, իսկ ամուսինը ջհուդ էր: Մնացինք նրա մոտ: Երեք երեխա ուներ: Մենք երեքովս՝ Խորենը, Աստղիկը, ես, նրա երեխաներին պահում էինք, բայց ոչ թե ծառա էինք, այլ իրենց երեխաների պես մեզ պահում էին: Էդ մարդը մեծ ճաշարան ուներ, թուրքերը փակեցին էդ ճաշարանը, չթողեցին, որ աշխատի, որովհետև նա ջհուդ էր: Իր տանն էլ ղալմաղալ ընկավ դրանից հետո, մարդ ու կնիկ հա՛ կռվում էին, կռվից հետո կնիկը տնից փախավ, մարդը հասավ մեր վրա, թե՝ ինչո՛ւ եք դուռը բաց թողել, որ փախնի: Հարձակվեց Խորենի վրա վրա, ուզում էր խփեր Խորենին, ես լաց եղա, գիշերվա երկուսն էր: Ես 13 տարեկան էի: Կողքի տանը թուրք օֆիցեր էր մնում, ինքը, որ իմ ձայնը լսեց, կտուրից թե բա՝. «Անտեր երեխա՞ ես գտել»,- գոռաց նրա վրա:

Մենք առավոտը գնացինք մեր հոթելը: Դրանից հետո ես ամուսնացա: Ինքն էրզրումցի էր՝ Վաղարշակ անունով: Իրեն արաբները տարան բանակ: Ջուր խմելու կերթա, արաբները կսպանեն: Դրանից հետո անգլիացին եկավ Մոսուլ (Մուսուլ) : Հայերին հավաքեց, գործ տվեց: Պահեստներ բացեցին ցորենի, գնում, աշխատում էինք ու ամեն օր մեկ դաբո ցորեն էինք բերում՝ կարգին ապրանք: Հետո անգլիացին հավաքեց, տարավ Բաղդադ: Բաղդադի մոտ մի անապատ կար, Բաքոբա: Ոնց որ մեծ քաղաք լիներ, չադրներ խփած, սպիտակ, այստեղ Վանից եկած փախստականներն էին:

Մինչև 1924 թիվը անգլիացիները պահեցին մեզ մթերքով, շորով:

Իմ հարսանիքը արեցինք 1919 թվին: Անգլիացին ամեն ինչով օգնեց: Սպիտակ շոր էի հագել... Մի փոթորիկ, մի քամի էր էդ օրը: Դրանից հետո եղբորս գտանք: Նամակ էր ուղարկել Ռուսաստանից, ինչի՞ եք այդտեղ մնացել, եկե՛ք Ռուսաստան:

1919 թվին մի օր նստել, ճաշ էինք ուտում, արաբները ու Վանա քրդերը բարձրացել էին խուրմի ծառերի վրա ու կրակում էին մեզ վրա: Հետո իջան ծառերից ու հարձակվեցին մեզ վրա: Անգլիացիները և երիտասարդները զենք վերցրին ու նորից քշեցին ետ: Դրանից հետո անգլիացիները ինքնաթիռներ բերեցին բամբիտ արեցին [ռուս. ռմբակոծեցին] արաբներին: Որբանոցի տղաները գնացին, խուլմի [խուրմի] ծառներու միջից մեշոկներով [ռուս. պարկերով] նուռ բերեցին: Հետո որբանոցը տարան Եգիպտոս, մնացած ժողովուդն էլ ցիրուցան եղավ:



Մոսուլից (Մուսուլ) Բաղդադ, որ բերում էին անգլիացիները

Մեզ ասացին անգլիացիները՝ «Պատրաստվե՛ք, որ վաղը գնում ենք Բաղդադ»: Քյալագները՝ լաստանավերը, պատրաստ էին, (քյալագ՝ 200 ոչխարի տիկ, տիկերի վրա կապում են գերաններ, գերանի վրա ղամուշ (ղամիշ) (թուրք. եղեգ) են գցում):

Հարյուրչորս հոգի նստեցինք, շատ էինք, քիչ էր մնում խորտակվեր, նորից դուրս եկանք և էդ գիշեր մնացինք Տիգրիսի ափին: Հետո մյուս օրը ուրիշ քյալագ բերին նրա կողքին, էն մեկն էլ նորոգեցին, երկու եղավ, նոր ժողովուրդը հանգիստ նստեց: Ութ հոգի արաբներ էին քշողները: Մի հատ փոքր սամովառ [ռուս. ինքնաեռ] ունեինք, ածուխ էինք վառում քյալագի վրա, ճաշ-բան չունեինք: Հետո հասանք [անընթեռնելի] քաղաքը: Հնդիկ զինվորներ էին մնում այդ քաղաքում: Մեկ էլ տեսանք ջրի մեջ մի հատ մարդու գլուխ, ելնում, իջնում էր: Արաբներից երկուսը իրենց գցեցին ջուրը, գնացին, ազատեն էդ զինվորին, բերին մեզ մոտ, պառկացրին, չայ տվինք՝ խմեց, մի քիչ խելքը գլուխը եկավ: Վախենում էր, թե կպատժեն: Քյալագը քաշեցին ղրաղ, էդ արաբները տարան, հանձնեցին իրենց մեծին: Նրանք շնորհակալ էին եղել, փող էին տվել արաբներին:

Ժողովուրդը վատ էր զգում, ուբոռնի [ռուս. զուգարան] չկար: Ես արաբերեն գիտեի ու ասեցի՝ «Յաբա-յաբա, դո՛ւրս քաշեք քյալագները, մարդիկ որ դուրս գան»: Դուրս քաշին, ժողովուրդը հանգստացավ ու քամի սկսվեց, այնպես ուժեղ էր, որ տիկերի մի քանիսը քշեց-տարավ: Վեշերը [ռուս. ապրանքը] դատարկեցինք, ժամը չորսն էր: Մինչև սարքեցին, իրիկվա ութը եղավ: Քամին կամաց-կամաց կտրվում էր: Ափի կողքերը լիքը չորացած ղամուշ (ղամիշ) (թուրք. եղեգ) կար, մեր հայ տղաները վառեցին և պաժառ [ռուս. հրդեհ] ընկավ, և այդ արաբները ասացին. «Շուտ նստե՛ք, շարժվենք, թե չէ արաբները մեզ կկոտորեն»: Նստեցինք ու՝ հա՛յդե, արաբները շուտ-շուտ քշում էին: Մեկ ժամ անցել էինք, դեռ կրակը երևում էր: Մի պուճուր սար կար, այստեղ ջուրը ֆռռում էր, տակը հոր էր, այդտեղից կամաց անցանք, արդեն էլ վտանգավոր չէր, մոտ էր, ջուրը խաղաղ էր, պաժառն էլ չէր երևում: Արաբները մի կողմից քշում էին և երգում: Ու առավոտ շուտ հասանք Բաղդադ: 1917-1918 թթ. էր:

1919-20 թթ.

transferyourmemory

Արմենուհու և Արմենակի ավագ որդին՝
Բաբկենը, զոհվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Լեհաստանում Թաղված է այնտեղ՝
եղբայրական գերեզմանններից մեկում
Բաքուբայից գնացինք Նարհումար, Բաղդադ ու Բասրա, մոտիկ, էլի անապատ տեղ:

Նարհումարում հողամաս տվեցին ու մենք այդտեղ էինք ապրում: Տղամարդիկ աշխատում էին Բասրայում:

Այդտեղից էլ նորից գնացինք Բաղդադ, մի օր մնացինք, հետո մեքենա վերցրինք ու գնացինք Պարսկաստան: Պարսկաստանից էլ Ռուսաստան՝ Կրասնոդար: 1930 թվին եկանք Երևան:

1924 թ. վերադարձանք Բաղդադ, գնացինք խանումի՝ Մելինեի, տունը գտանք: Ես էի, պապիկը և Խորենը: Էդ գիշեր մնացել էինք իրենց տանը:

Որ թուրքը չխանգարեր, լավ էինք ապրում: Որտեղ որ ես ծնվել եմ, այդ տունը հայրս ծախեց 1907թ.: Եղբայրս փախավ Ռուսաստան, որ թուրքերը բանակ չտանեն: Հայրս ինչ կար-չկար՝ արտ, տավար թողեց, ու մենք գնացինք քաղաք՝ Էրզրում: 1908 թ. քաղաքում եղավ հիրյաթ (հուրիաթ) , դա նշանակում էր, որ հայերն ու թուրքերը իրար ախպեր դառան: Գյուղացի մարդու համար քաղաքում ապրելը դժվար էր ու 1914 թ. նորից վերադարձանք մեր գյուղ՝ Ձիթողցոց:

Նորից նոր տուն շինեցինք՝ ամեն հարմարությունով: Տավար շատ ունեինք, երկու զույգ լծկան եզ, հինգ կով, մի հատ մատակ, գոմեշ, մի 20 գլուխ տավար: Դրանով էինք ապրում, ամեն ինչ տնից էր, արտ ունեինք ցանած, քաղում էինք: Վեց ամիս ժողովուրդը կալ էր անում, ցորեն էին ծեծում, մաղում, ալյուր սարքում, ձմեռվա էինք պատրաստվում, կորկոտ, բլղուր, էրիշտա, փոխինձ, սաղ էդ ցորենից էինք անում: Էդ ժամանակ քաղաքից գալիս էին գյուղ մի երեք հոգով և հետևում էին, որ ցորենը ճիշտ չափեն՝ երկուսը տիրոջը, մեկն իրենց: Գալիս էր աշունքը մարդիկ էին գալիս ցաները: Ողջ ձմեռ քեֆ-ուրախություն էր:

Գալիս էր աղջիկ նշանելը:

Մինչև Բարեկենդանը հարսանիք էին անում: Մի օր առաջ հավաքվում էին աղջկա ընկերուհիները: Հինան շաղախում էինք, մի կտոր շաքար և արաղ դնում թնդիր [թոնիր]: Փեսայի մի ճկույթին էին հինա դնում, աղջկանը` երկու ձեռքերը: Հինան, որ թնդրից հանում էին, անուշ հոտ էր ընկնում:

Հարսին տանելուն գալիս էին ժամը չորսին առավոտյան ու տանում էին եկեղեցի: Բասմեքը [չորացած թրիք] զարկում էին փեշերու ծերին, կրակը վառում էին, որ լույս լինի, յոթ սինի [սկուտեղ] միրգ, թունդիրի գաթա, ուրիշ՝ փախլավա, խուրմա, չիր-չամիչ, պոպոք և այլն, զուռնա-դհոլ նվագելով՝ գնում էին: Երկու հատ հավ գողանում էր փեսու ընկերը: Եկեղեցուց տանում էին տղի տունը, ու նորից դհոլ-զուռնայով գալիս էին աղջկա տունը, որ խնամի տանեն: Անցնում է յոթ-ութ օր, նորից աղջկա օժիտն են տանում: Ինչքան բարեկամ ունի աղջիկը, բոլորին նվեր են առնում: Հետո երեք սել օժիտ են տանում: Երեխան, որ ծնվում է, ութ օր հետո, քավորին կանչում են, իրանց բարեկամներով գնում են եկեղեցի՝ երեխային կնքելու: Մի հարսանիք էլ էդ էր:

Մենք մեծ թոնրատուն ունեինք

Մենք մեծ թոնրատուն ունեինք՝ երեք հատ. մեկը մեծ էր՝ հացի համար, երկուսը՝ ամենօրվա, վառում, ճաշ էինք եփում, իսկ երբ մարդ գալիս էր, կոֆե, ճաշ էինք տաքացնում: Աշունքը քաղաքից շաղգամ էին բերում՝ մեկ սել: Աղջիկներն իրիկվա կողմ հավաքվում էին շաղգամ կճպելու համար: Դրանից հետո թթու էինք դնում: Իսկ ջահել տղաները բարձրանում էին հերդիկ, հերդկի անցքից գոտիները իջացնում էին և աղջիկները շաղգամ էին կապում:

transferyourmemory

Արմենուհի Դավթյանը և ամուսինը՝
Արմենակ Տեր-Ստեփանյանն իրենց կրտսեր որդու՝
Լևոնի և նրա դուստրերի հետ
Նորից գնում էին մի սել քյալամ [թուրք. կաղամբ] էին բերում: Հայրս ասում էր՝ քեռիները կգան («քեռի» ասում էինք ռուսներին, որ թուրքերը չիմանան, որ ռուս են), քյալամ շատ են սիրում:

Մեր տանը սեղան չկար, ոնց որ հիմա, այլ՝ խոնչա էր: Մենք ունեինք երկու խոնչա, մեկը գրտնակ անելու էր, մյուսը՝ ղոնաղի [թուրք. հյուր] համար: Տասը-տասնհինգ հոգի նստում էր: Խսիրները պոլին [ռուս. հատակին] գցում էինք, էն ժամանակ պոլ չկար, վրայից փռում էինք կարպետ, կողքերը շարում էինք փոքր բարձեր, հետո ժողովուրդը նստում էր ճաշի: Դաստախոնը (սեղանի սփռոց) փռում էին կարպետի վրա, հետո խոնչեն դնում էին վրան, հետո դաստախոնի մնացած մասը քաշում ծնկներին, որ հացի փշուր չթափվի: Հետո, որ շատ ժողովուրդ էր լինում, երկու խոնչա էին դնում: Ճաշում էին, ճաշից հետո միշտ փախլավա էին դնում՝ մի մեծ սինի: Վերջում տանտերը պանիրով բրդուճ էր անում, հյուրասիրում մարդկանց: Հետո մեծահասակներին կոֆե էին տալիս, ջահելներին՝ ոչ: Տղամարդիկ արաղ էին խմում, իսկ կանայք՝ վիսկի, սինու մեջ շարում էին րյումկեքը [փոքր բաժակ] և լցնում կարմիր, կանաչ, կապույտ գույնի վիսկի և հերթով բաժանում: Որ վիսկի չէր լինում, տալիս էին բալի սիրոպ [ռուս. օշարակ]: Սիրոպը լցնում էին, հետը՝ ջուր, բայց չէին խառնում, հետո ով ուզում էր, խառնում էր:

Բաղնիք

Բաղնիք գնացողները պատրաստում էին իրենց եղակները (մեծ ամաններ).մեջ-մեջ դնում են երկու հատ թասիկ, հետո՝ մի փոքրիկ արծաթե թաքմաջա՝ խութի, դրա մեջ դնում են օճառ, կրծկալ, մի զույգ հողաթափ, սանր, փակում և տանում էին բաղնիք: Ֆայտոնը գալիս էր դռան առաջ առավոտվա 12-ին, և ֆայտոնով գնում էին: Առավոտ շուտ տղամարդիկ էին գնում, 12-ին՝ կանայք:

Մի օր մայրս փոխինձ սարքեց, դրեց ամբարի գլուխը. էդ գիշեր Սուրբ Սարգիսը պիտի գար, Ուռումի աղջկանը փախցներ: Ախպերս իմանում է, որ փոխինձն էնտեղ է դրած, մի հատ ձիու նալ է ճարում, տանում զարկում է փոխինձի վրա: Առավոտը մայրս գնում է, որ փոխինձը բերի, տեսնում է, որ նալի տեղ կա վրան, ուրախանում է, ասում, որ Սուրբ Սարգիսը եկել է, Ուռումի աղջկան փախցրել է: Հետո եղբայրս ասում է, որ ինքն է արել:



Հրապարակված նյութերի համար կայքէջը պատասխանատվություն չի կրում: Իրենց ընտանիքների պատմությունը պատմում, շարադրում կամ եղած նյութը փոխանցում են Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգները:



ՀԵՏԵՎԵ՝Ք ՄԵԶ



ՆՎԻՐԱԲԵՐԻ՛Ր

DonateforAGMI
ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԱՌ ՊԱՀԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ հիմնադրամի կողմից իրականացվող հատուկ նախագծեր

ՀԵՂԻՆԱԿԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

DonateforAGMI

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԵՐԱՊՐԱԾՆԵՐԻ ՀՈՒՇԱԴԱՐԱՆ

ՀՈՒՇԱԴԱՐԱՆ
ՀՑԹԻ-Ի ԱՆՏԻՊ ՀՈՒՇԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՎԱՔԱԾՈՒՆ

ՀՑԹԻ-Ի ԱՆՏԻՊ ՅՈՒՇԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԱՒԱՔԱԾՈՆ

ԱՌՑԱՆՑ ՑՈԻՑԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Temporary exhibition
Ինքնապաշտպանական մարտերը Կիլիկիայում Հայոց ցեղասպանության տարիներին

Նվիրվում Է Մարաշի, Հաճընի, Այնթապի ինքնապաշտպանությունների 100-ամյա տարելիցին

ԼԵՄԿԻՆԻ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ

Lemkin
ՀՑԹԻ ՄԵԿՆԱՐԿՈՒՄ Է
2020 Թ. ՌԱՖԱՅԵԼ ԼԵՄԿԻՆԻ
ԱՆՎԱՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿԸ

ՀՑԹԻ ԴՊՐՈՑԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ

genedu
«Հայոց ցեղասպանության թեմայի ուսուցում»
կրթական ծրագիր դպրոցականների համար

ՀՑԹԻ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

genedu
ՀՑԹԻ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

ՓՈԽԱՆՑԻ´Ր ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԴ

100photo
Կիսվի՛ր ընտանիքիդ պատմությամբ, փոխանցի՛ր հիշողությունդ սերունդներին:
Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտն ապրիլի 24-ին ընդառաջ հանդես է գալիս «Փոխանցի՛ր հիշողությունդ» նախաձեռնությամբ:

«1915» հատուկ նախագիծ

1915
Հայոց ցեղասպանության մասին պատմող արծաթե 7 հուշամեդալները պատկերում են հայերի կոտորածները, աքսորի ու գաղթի ճամփաները, հայ մտավորականությունն ու թալանված տաճարները:

«ՀՑԹԻ» հիմնադրամ
ՀՀ, Երևան 0028
Ծիծեռնակաբերդի խճուղի, 8/8
Հեռ.: +374 10 390981
    2007-2020 © Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ     Էլ.հասցե: info@genocide-museum.am